مؤمن زلَّتى ( 1 ) كند [ 32 - ر ] به خطا ، از آن استغفار كند ، منافق گناه قصد كند و اصرار كند ( 2 ) . مؤمن طالب سياست خود بود ، و منافق طالب رياست غير ( 3 ) بود . مؤمن همه كرد باشد بى گفت ، منافق همه گفت باشد بى كرد . سعى اين در فكاك نفس خود بود ، و سعى او در هلاك نفس خود بود . مؤمن آنچه كند خواهد كه باز نگويند ( 4 ) ، و منافق آنچه نكند خواهد تا بگويند ( 5 ) ، چنان كه خداى تعالى گفت ( 6 ) : وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا ( 7 ) . قوله : * ( مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً ) * ، گفت : مثل ايشان چون مثل كسى است كه آتشى بر افروزد . اگر گويند : خداى تعالى چگونه تشبيه كرد جماعتى را به يك شخص ؟ و از حقّ تشبيه آن بود كه بر وفق مشبّه به بود ، چنان بايست كه : الَّذين استوقدوا ( 8 ) گويد ، گوييم : دو جواب است ( 9 ) : يكى آن كه خداى تعالى تشبيه نكرد ايشان را به اجسام و اعيانشان به مستوقد آتش ، بل فعلشان را تشبيه كرد به فعل مستوقد آتش ، و تقدير چنين است كه : مثل منافقان در طلب روشنايى و خير و صلاح به اظهار ايمان و ابطان كفر ، چون مثل استضاءت كسى است كه آتش بر افروزد ، پس فعل به فعل تشبيه كرد الَّا آن است كه مضاف بيفگند و مضاف اليه به جاى آن بنهاد ، كقوله تعالى : وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ . . . ( 10 ) ، وَجاءَ رَبُّكَ . . . ( 11 ) ، و كقول الشاعر : و كيف تواصل من أصبحت خلالته كأبي مرحب اى كخلالة ابي مرحب . و مانند اين آيت ديگر است : تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْه مِنَ الْمَوْتِ . . . ( 12 ) ، [ اى كدور اعين من يغشى عليه من الموت ] ( 13 ) ، و كقوله تعالى : ما خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ . . . ( 14 ) ، اى كخلق نفس واحدة . و اگر

--> ( 1 ) . دب ، مت : ذلَّتى . ( 2 ) . مر : نمايد . ( 3 ) . دب ، مر : خود . ( 4 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : باز نگويد . ( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : باز گويد . ( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : گويد . ( 7 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 188 . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز وز نارا . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مر از اين . ( 10 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 83 . ( 11 ) . سورهء فجر ( 89 ) آيهء 22 . ( 12 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 19 . ( 13 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد . ( 14 ) . سورهء لقمان ( 31 ) آيهء 28 .